Μια πρόσφατη μελέτη χρυσών αντικειμένων στην Ελλάδα παρείχε σημαντικά στοιχεία για την κατανόηση των κοινωνικών και πολιτισμικών δυναμικών του μυκηναϊκού κόσμου μετά την κατάρρευση των ανακτόρων. Σε αυτό το πλαίσιο, δύο ταφικά κοσμήματα που ανακαλύφθηκαν στην Κεφαλονιά αποτέλεσαν αντικείμενο λεπτομερούς ανάλυσης, η οποία επέτρεψε την επανεξέταση της εικονογραφίας και της τεχνικής κατασκευής τους.
Η έρευνα δεν περιορίζεται σε μια τυπική περιγραφή, αλλά θέτει νέα ερωτήματα σχετικά με την προέλευση των μοτίβων που απεικονίζονται και τον τρόπο με τον οποίο ορισμένες κοινότητες του Αιγαίου ενσωμάτωσαν ξένα στοιχεία στις δικές τους παραδόσεις. Αυτό που πρόκειται να ανακαλύψουμε είναι μια βασική πηγή για την ανίχνευση επαφών και ανταλλαγών στη Μεσόγειο και πέρα από αυτήν.
Έκπληξη για τα χρυσά αντικείμενα που βρέθηκαν στην Ελλάδα: Τι συμβολίζουν τα σύμβολα που φέρουν;
Η πρώτη εντύπωση από την ανακάλυψη που έγινε στην Ελλάδα έγκειται στη φύση των διακοσμητικών συμβόλων που υπάρχουν στα δύο χρυσά αντικείμενα.
Και τα δύο βρέθηκαν σε νεκροταφεία της περιοχής Λιβάθου, νοτιοδυτικά της Κεφαλονιάς, και χρονολογούνται μεταξύ του 12ου και 11ου αιώνα π.Χ., σε πλήρη μυκηναϊκή μεταπαλατιακή περίοδο. Η μελέτη που τα αναλύει δημοσιεύθηκε στο περιοδικό European Journal of Archaeology.
Ένα από τα κομμάτια προέρχεται από τον αρχαιολογικό χώρο της Μαζαράκα και αντιστοιχεί σε ένα θραύσμα χρυσού δίσκου διαμέτρου περίπου 12 εκατοστών. Η επιφάνειά του παρουσιάζει ανάγλυφα συγκεντρωτικά κύκλα, ένα μοτίβο που δεν είναι συνηθισμένο στη μυκηναϊκή χρυσοχοΐα.
Το δεύτερο κομμάτι, που βρέθηκε στη Λακίθρα, είναι ένα πλήρες και επιμήκες αντικείμενο 9,7 εκατοστών, διακοσμημένο με έναν τροχό τεσσάρων ακτίνων εγγεγραμμένο σε έναν κύκλο, από τον οποίο ξεκινούν δύο λωρίδες που καταλήγουν σε συμμετρικές βόλτες.
Αν και και τα δύο διακοσμητικά στοιχεία έχουν κοινό το χρυσό και μια προφανή ηλιακή εικονογραφία, οι τυπικές και τεχνικές διαφορές τους υποδηλώνουν διαφορετικές πορείες μέσα στο ίδιο πολιτισμικό πλαίσιο.
Ποια είναι η πραγματική προέλευση των ηλιακών συμβόλων που βρέθηκαν στην Κεφαλονιά;
Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των χρυσών αντικειμένων στην Ελλάδα είναι η προέλευση των διακοσμητικών τους μοτίβων. Οι ομόκεντροι κύκλοι και ο ηλιακός τροχός με τέσσερις ακτίνες δεν αποτελούν μέρος του παραδοσιακού μυκηναϊκού συμβολικού ρεπερτορίου.
Η συγκριτική ανάλυση τα συνδέει σαφώς με ηλιακά σύμβολα που έχουν καταγραφεί στη βόρεια και κεντρική Ευρώπη κατά την Εποχή του Χαλκού.
Σε αυτές τις περιοχές, η ηλιακή εικονογραφία είχε ισχυρή κοσμολογική και θρησκευτική αξία, συνδεόμενη με τον ημερήσιο κύκλο του ήλιου και τις αντιλήψεις για την τάξη του κόσμου.
Τα πιο κοντινά παραλληλά με τα κομμάτια της Κεφαλονιάς δεν βρίσκονται στο Αιγαίο, αλλά στην Ιταλία, ειδικά σε χρυσούς δίσκους που προέρχονται από αναθηματικά αποθέματα του Gualdo Tadino, στην Ούμπρια, και του Rocavecchia, στην Απουλία.
Αυτά τα ιταλικά παραδείγματα ερμηνεύονται ως τοπικές προσαρμογές των συμβολικών παραδόσεων της Κεντρικής Ευρώπης. Σύμφωνα με τη μελέτη, η παρουσία παρόμοιων μοτίβων στην Κεφαλονιά δεν μπορεί να εξηγηθεί ως τυχαία σύμπτωση, αλλά ως αποτέλεσμα διαρκών πολιτισμικών επαφών.
Η Ελλάδα οικειοποιήθηκε αυτά τα χρυσά αντικείμενα: Πώς τα ερμήνευσε εκ νέου;
Η έρευνα αποκλείει το ενδεχόμενο τα κοσμήματα να είναι απλά εισαγόμενα αντικείμενα που τοποθετήθηκαν χωρίς αλλαγές σε μυκηναϊκούς τάφους. Στην περίπτωση του δίσκου της Μαζαράκατα, το κομμάτι προσεγγίζει τόσο τεχνικά όσο και εικονογραφικά τα ιταλικά μοντέλα.
Όλα δείχνουν ότι πρόκειται για ένα ξένο αντικείμενο ενσωματωμένο σε ένα τοπικό ταφικό πλαίσιο, πιθανώς ραμμένο σε ένα σάβανο ή σε ένα τελετουργικό ένδυμα, μια πρακτική γνωστή στην Αίγαιο, αν και σπάνια σε χρυσό.
Το κομμάτι της Λακίθρας παρουσιάζει μια διαφορετική διαδικασία. Συνδυάζει τον ηλιακό τροχό της ευρωπαϊκής παράδοσης με στοιχεία της μυκηναϊκής διακοσμητικής γλώσσας.
Οι βόλτες στα άκρα θυμίζουν σπείρες ή το μοτίβο του κρίνου, ενώ το γέμισμα με λοξές γραμμές παραπέμπει σε συνηθισμένα μοτίβα της τοπικής κεραμικής. Επιπλέον, η τεχνική του διπλώματος των άκρων για τη στερέωσή του σε ένα στήριγμα είναι χαρακτηριστική της μυκηναϊκής χρυσοχοΐας.
Αυτό το υβριδικό αντικείμενο ερμηνεύεται ως ένα παράδειγμα δημιουργικής ενσωμάτωσης, στο οποίο ένα εξωτερικό σύμβολο ερμηνεύεται εκ νέου μέσω τοπικών μορφών και τεχνικών. Το αποτέλεσμα είναι ένα κόσμημα που αντανακλά τόσο μακρινές επιρροές όσο και παραδόσεις του Αιγαίου.
Ποια ήταν η λειτουργία αυτών των χρυσών αντικειμένων στην Ελλάδα και ποια είναι η σημασία τους;
Η ακριβής λειτουργία του αντικειμένου της Λακίθρας παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Λόγω του σχήματός του, οι ερευνητές υποθέτουν ότι μπορεί να χρησίμευε ως επένδυση της λαβής ενός χάλκινου καθρέφτη ή της λαβής ενός μικρού στιλέτου.
Η υπόθεση του καθρέφτη είναι σημαντική, καθώς αυτά τα αντικείμενα εμφανίζονται συχνά σε ταφικά περιβάλλοντα του Αιγαίου και έχουν συμβολικές συνειρμούς με το φως και τον ήλιο.
Η τοποθέτηση και των δύο χρυσών αντικειμένων σε τάφους στην Ελλάδα ενισχύει τη συμβολική τους διάσταση. Στην περίπτωση της Λακίθρας, το κόσμημα βρέθηκε σε έναν ομαδικό τάφο μαζί με όπλα και άλλα κτερίσματα, γεγονός που υποδηλώνει την ταφή ενός ατόμου που είχε σχέση με τον πολεμικό τομέα. Αυτά τα στοιχεία δεν υποδήλωναν μόνο κοινωνική θέση, αλλά και πεποιθήσεις σχετικά με τη μετάβαση στον άλλο κόσμο.
Η μελέτη τοποθετεί την Κεφαλονιά σε στρατηγική θέση μέσα στις θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν το Αιγαίο με την Αδριατική και την κεντρική Ευρώπη μέσω της Ιταλίας. Μετά την πτώση του μυκηναϊκού παλατιού, αυτές οι διαδρομές θα είχαν αποκτήσει ευελιξία, ευνοώντας την ανταλλαγή αγαθών, ανθρώπων και ιδεών.
Σύμφωνα με την κύρια συγγραφέα της εργασίας, Christina Souyoudzoglou-Haywood, αυτά τα στολίδια αντικατοπτρίζουν τόσο την εντατικοποίηση των επαφών σε μεγάλες αποστάσεις όσο και την ικανότητα των τοπικών κοινοτήτων να ενσωματώνουν εξωτερικές επιρροές.
Με τα λόγια της, είναι απόδειξη «μιας δυναμικής κοινωνίας, ριζωμένης στη συλλογική της μνήμη, αλλά ανοιχτής σε ιδέες που προέρχονται από άλλους πολιτισμικούς κόσμους».
